เพิ่มรายละเอียดตามส่วน “การวิเคราะห์คุณค่า” ในไฟล์ต้นฉบับ โดยเชื่อมบทประพันธ์กับลักษณะวรรณศิลป์และความเชื่อ
บทชมหมู่มัจฉาระหว่างเดินทางไปเกาะแก้วพิสดารแจกแจงสัตว์น้ำหลายชนิด เช่น ฉลาม ฉนาก กระโห้ มังกร ม้าน้ำ และตะเพียน ทำให้ผู้อ่านเห็นความเคลื่อนไหวของโลกใต้ทะเลอย่างมีชีวิตชีวา และช่วยผ่อนจังหวะจากความตึงเครียดของการหลบหนี
ไฟล์ยกตัวอย่างการเล่นทั้งสัมผัสสระและสัมผัสอักษร เช่น “น้อย–สร้อย”, “เศร้า–เข้า”, “เสือก–เสลือก”, “สาว–คราว”, “กลาง–หาง–ผาง” รวมถึงเสียงต้นซ้ำอย่าง “นาง–น้อย” และ “สร้อย–เศร้า” ช่วยให้กลอนมีจังหวะลื่นไหลและเกิดภาพการเคลื่อนไหวรวดเร็วของนางเงือก
ใช้ในบทชมความงามของธรรมชาติและหมู่ปลา ทำให้ฉากท้องทะเลงดงามและมีชีวิต ไม่ได้มีแต่ความน่ากลัวของการไล่ล่า
ปรากฏในบทโอ้โลมหรือปลอบประโลม เช่น ตอนพระอภัยมณีพูดกับนางผีเสื้อสมุทรให้ตัดความอาลัย กลับถ้ำ ทำบุญรักษาธรรม และหวังว่าจะได้พบกันในภพหน้า
ปรากฏในบทโกรธ ตัดพ้อ และต่อว่า โดยเฉพาะตอนนางผีเสื้อสมุทรต่อว่าพระโยคีด้วยความหึงหวงและโกรธที่ถูกขัดขวาง
ปรากฏในบทโศกเศร้าคร่ำครวญ เช่น เมื่อนางผีเสื้อสมุทรกลับถึงถ้ำแล้วไม่พบพระอภัยมณีกับสินสมุทร จึงตกใจและเศร้าอย่างรุนแรง
นางผีเสื้อสมุทรฝันว่าเทวดามาทำลายถ้ำและทำร้ายนาง จึงเกิดความหวาดกลัวและนำความฝันไปถามพระอภัยมณี ความเชื่อนี้กลายเป็นช่องให้พระอภัยมณีใช้ไหวพริบสร้างแผนหลบหนี
พระอภัยมณีแกล้งตีความความฝันว่าเป็นลางร้าย แล้วเสนอให้นางไปถือศีลอดอาหารเพื่อสะเดาะเคราะห์ แสดงให้เห็นความเชื่อทางไสยศาสตร์และพิธีกรรมที่มีบทบาทในการดำเนินเรื่อง
พระอภัยมณีรู้ว่าตนไม่สามารถสู้กับนางผีเสื้อสมุทรด้วยกำลัง จึงอาศัยข้อมูลจากเงือกและใช้แผนการอย่างรอบคอบ
นางผีเสื้อสมุทรรักพระอภัยมณีและสินสมุทร แต่การบังคับให้อยู่กับตนและการไล่ตามด้วยความโกรธ ทำให้ความรักกลายเป็นความทุกข์ทั้งต่อตนเองและผู้อื่น
แม้สินสมุทรเลือกหนีไปกับพ่อ แต่เมื่อเผชิญหน้าแม่ที่เกาะ เขายังร้องไห้ สงสาร และยืนยันว่าไม่ได้ลืมพระคุณของแม่ สะท้อนความรู้สึกของลูกที่รักทั้งสองฝ่าย
ครอบครัวเงือกเสี่ยงชีวิตช่วยผู้ที่กำลังเดือดร้อน โดยพ่อแม่เงือกต้องเสียชีวิตระหว่างการหลอกนางผีเสื้อสมุทรให้หลงทาง
พระโยคีเตือนนางผีเสื้อสมุทรให้ตัดบ่วงห่วงใย ไม่คิดปองร้ายลูกผัว และยอมรับว่าเคราะห์กรรมทำให้ต้องพลัดพราก
การรอดของพระอภัยมณีไม่ได้เกิดจากคนใดคนหนึ่ง แต่เกิดจากความสามารถของสินสมุทร ข้อมูลและแรงของเงือก ไหวพริบของพระอภัยมณี และอาคมของพระโยคี